Manastir Svetih Arhangela kod Prizrena
Manastir Sveti Arhangeli podignut je na mestu jedne starije crkve, a građen je od 1343. do 1352. godine, kao zadužbina cara Dušana. Kako i priliči monumentalnoj zadužbini najmoćnijeg balkanskog vladara onog doba, u njemu je živelo oko dvesta monaha sa prvim igumanom, blaženim mitropolitom Jakovom, koji se starao o izgradnji manastira. Manastirska dobra prostirala su se od Šarplanine do Jadranskog mora. Car je osnivačkom poveljom Svetim Arhangelima poklonio 93 sela, rudnik gvožđa u Toplici, plodnu zemlju i vinograde. Prihodi od bogatog prizrenskog trga pripadali su manasitiru, ulje je stizalo iz Bara, a riba iz Skadarskog i Plavskog jezera. Među majstorima koji su poveljom darovani manastiru nalaze se i zidari Petroš, Vojislav, Srdan, Nos i Vojihna, za koje se smatra da su učestvovali i u njegovoj izgradnji.
U glavnoj manastirskoj crkvi sahranjen je car Dušan, a pomirenje Srpske crkve i Carigradske patrijaršije, koje se dogodilo u manastiru, najznačajniji je doga-đaj nakon Dušanove smrti. Istoričar Konstantin Jireček piše da su 1375. godine, posle izmirenja srpske i grčke crkve, izaslanici obeju crkava održali službu na grobu cara Dušana i skinuli anatemu sa njega, cara Uroša i patrijaraha Joanikija i Save. Jedno vreme je u manastiru boravio sveti Jefrem, srpski patrijarh u vreme Kosovskog boja.
U periodu nakon dolaska Turaka na Balkan, o životu manastira nema mnogo podataka. Padom Prizrena 1455. godine, manastir je zauzet i oštećen. Retki istorijski izvori i arheološka istraživanja kazuju da čitav komleks propada, a od druge polovine 16. veka počinje njegovo temeljno rušenje. Crkvu je potpuno porušio Sinan paša, a materijal sa uništenog manastira koristio je 1615. godine za izgradnju svoje džamije u Prizrenu. Napušten, sravnjen sa zemljom i zasut plavinom, spomenik je u takvom stanju ostao tri veka. Za sve to vreme, narod ga nikada nije izgubio iz pamćenja. I u tim smutnim vremenima na ruševinama su se okupljali Srbi dva puta godišnje, o letnjem i jesenjem Svetom Arhangelu, čuvajući srednjovekovnu tradiciju o saborima u Prizrenu, od kojih su se dva održavala i tada u arhangelskom manastiru.
Dr Radoslav Grujić je 1927. godine izvršio obimna istraživanja i otkopavanja manastira, a nađeni materijal preneo je u današnji Arheološki muzej u Skoplju. Posle Drugog svetskog rata, sedamdesetih godina prošlog veka, obavljeni su obimni konzervatorski i restauratorski radovi, tako da su zaštićeni temelji i delovi zidova.

Arhitektura
Nasleđujući bogatu graditeljsku tradiciju svojih prethodnika, Dušanovi zahtevi u pogledu arhitekture i bogatstva manastira bili su veliki. Sigurno je želeo da zadužbina u kojoj će počivati njegovi zemni ostaci bude simbol moći i veličine države kojom je upravljao.
Sveti Arhangeli su manastirski kompleks površine od oko 6.500 kvadratnih metara, sa izuzetnim strategijskim položajem, u klisuri reke Bistrice, na tri kilometra od Prizrena. Bio je opasan masivnim zidovima i povezan sa utvrđenjem Višegrad koje ulazi u sastav manastira radi zaštite u ratnim vremenima. Pored velike crkve Svetih Arhangela, ko-naka, biblioteke, i drugih prostorija, u manastirskom prostoru postojala je i mala crkva- kapela Svetog Nikole. Iz manastirske povelje se vidi da je u okviru kompleksa postojala naročita zgrada određena za bolnicu. Monumentalna trpezarija imala je osnovu upisanog krsta, sa apsidom na istočnij strani. Most preko reke Bistrice povezivao je manastir sa Dušanovim dvorcem u Ribniku i carskom palatom u Prizrenu.
crkva na Ubu rađena po uzoru na manastir sv.Arhangela kod Prizrena

Sveti Arhangeli su bili velika carska zadužbina, raskošno dekorisana skupocenim materijalima. Mada se ne zna ni ime ni poreklo protomajstora, gotovo je izvesno da je građevinu tako usklađenih proporcija i oblika i tako savršene obrade mogao zamisliti samo graditelj, koji je sažeo iskustva carigradskih arhitekata u prostornoj ekspoziciji i spojio sa mediteranskim, romanogotičkim senzibilitetom u obradi kamena. U Svetim Arhangelima došla je, čini se, do potpunog izražaja jedna već nagoveštena sinteza onih oblika sakralnih zdanja evropskog Istoka i Zapada, koji su sazrevali u Raškoj školi, s jedne, i u spomenicima na Kosovu i u Makedoniji, s druge strane.

Manastirske crkve
Glavna crkva, posvećena Svetim Arhangelima Mihailu i Gavrilu, bila je monumentalno zdanje (28,50 h 16,75 metara) sa osnovom u obliku upisanog krsta, ali sa nešto suženijim bočnim brodovima, što nije bivalo uobičajeno kod spomenika ovog tipa. Na istočnoj strani su tri oltarske apside: srednja je šira i spolja petostrana, dok su bočne manje i spolja trostrane. Veliko dvanaestostrano kube (prečnik 6,40 metara) oslanjalo se na četiri luka koje su držala četiri stuba. Na zapadnoj strani je narteks sa pet otvora koji su bili pregrađeni parapetnim pločama i arhitektonski obrađeni. Fasade su bile obložene belim i crvenim mermerom, i sa dva kordonska venca podeljene u tri zone.

Crkva je imala kameni ikonostas, raskošan i u srednjem veku nadaleko čuven pod, u narteksu, od belih i plavih ploča, a u naosu od kamenih reljefa, u čije su kanelure ubacivane mozaičke pločice. Pored složenih geometrijskih motiva, na ovim podnim mozaicima bile su prikazane fantastične životinje, grifoni, lavovi, ptice i ribe. Unutrašnjost hrama bila je oslikana freskama, a na kapitelima, portalima, prozorima i crk-venom nameštaju nalazio se bogat plasbio je arhitektonski obrađen pomoću friza manjih arkada, koje su se na određeni način povezivale sa uništenom fresko – dekoracijom.tični ukras. Prostor oko careve grobnice
Crkva Svetog Nikole je znatno manja (13,20 h 7 metara), ali je zidana i ukrašena na isti način. To je jednobrodna građevina sa apsidom na istočnoj i otvorenim narteksom na zapadnoj strani, i sa kubetom koje se oslanjalo na zid sa zapadne, i na dva stuba sa oltarske strane. I iznad narteksa postojalo je kube.

Skulptura i živopis
Obe crkve bile su ukrašene bogatom dekorativnom plastikom. Do sada je pronađeno oko 1700 dekorativnih fragmenata (anđeli i svetitelji, ljudske glave, zoomorfni i biljni motivi) koji su krasili ova dva carska hrama.
Prelazni period srpske umetnosti uočava se i u skulpturi Svetih Arhangela. Iako nisu poznati njena ikonografija i program, u većem broju sačuvanih delova jasno se uočavaju stilske osobine tesno povezane s plastikom, koja je iz primorskih radionica Kotora, Cavtata i Dubrovnika preneta u unutrašnjost Srbije na arhitekturu Studenice, Banjske i Dečana. Isti su motivi, sličan je način klesanja novine su se pojavile samo u dva slučaja. Prva je, ako bi se u jednoj oštećenoj glavi identifikovao portret cara Dušana, jer bi to bio prvi i jedini portret u srpskoj srednjevekovnoj skulpturi; druga novina je više formalna, klesarska, izražena u jednom broju fragmenata, sa biljnom ornamentikom, u kojima plastična obrada ustupa mesto površinskoj, a stilizacija je tako jaka, da ornament pretvara u geometrijsku dvočlanu traku, koja će se kasnije razviti u skulpturi Moravske škole. Kao u arhitekturi, i u skulpturi se opaža isti proces, te se može reći da Sveti Arhangeli zaključuju jednu veliku plastičnoprostornu tradiciju, ali da u isti mah nagoveštavaju i jednu novu umetnost.
Sačuvani fragmenti fresaka u hramu Svetih Arhangela svedoče o lepoti i monumentalnosti živopisa. Crkva Svetog Nikole takođe je bila živopisana, a o tome svedoče delovi živopisa u niši južnog zida do oltara, kao i fragmenti na severnom zidu priprate.

Sveti Arhangeli u umetnosti
„Osvanuh na svom, grobu, u tuđini.”
Slobodan Rakitić
Zbog neraskidive vezanosti za Prizren, cara Dušana, i zbog svoje nevesele sudbine, manastir Svetih Arhangela bio je čest motiv u srpskoj umetnosti. Letopisci iz XV veka koji su imali prilike da ovo zdanje vide u punom sjaju, govore da mu nema ravna pod suncem. Nabrajajući šta je u kom manastiru značajno i lepo, pisac Karlovačkog rodoslova na prvom mestu pominje “prizrenske crkve patos”. Ostali pomeni su prilično oskudni, a nastavljač arhiepiskopa Danila II u Žitiju cara Dušana i ne pominje ovo veliko delo. Nedostatak pisanih tragova nadomestilo je narodno predanje sa svojim brojnim pričama i legen-dama, vezanim za manastir. Jedna od njih kazuje da je na vrhu krsta na kubetu stajao dragi kamen pri čijoj se svetlosti, noću kao usred dana, moglo ići do Svanjskog mosta koji se nalazi tridesetak kilometara od Arhangela. Postoje i priče koje govore o stradanju i kazni koja je stigla Sinan pašu zbog rušenja manastira.
Romantičarska obnova nacionalne svesti u devetnaestom veku idealizovala je srpsku srednjovekovnu državu i na nov način oživela važna mesta i ličnosti njene prošlosti. Kao da su oskudna svedočanstva o velikoj Dušanovoj zadužbini bila podsticajna da se manastir pretvori u simbol „potamnelog srpskog carstva i gospodstva”. Vrlo važno, ako ne i najvažnije, mesto u tom periodu, zauzima Prizren i simboli koji se vezuju za njega. Činjenica da je u manastiru sahranjen najveći srpski vladar, nikada nije zaboravljena.
Nakon velikih oslobodilačkih ratova s početka dvadesetog veka, umetnici nastavljaju da u svojim delima obnavljaju ono što je posle ropstva pod Turcima najavljivano kao obnova, a nikada nije urađeno.
U novije vreme, manastir je omiljena pesnička tema, sa naglašenim apokaliptičkim predznakom, kako u istorijskom, tako i u sadašnjem kontekstu.
Detalji sa arhangelskog podnog mozaika često su korišćeni u svetovnom i crkvenom graditeljstvu. Pod novopodignute hercegovačke Gračanice kod Trebinja krase predstave iz ovog mozaika, a umetnička dela koja ovih godina nastaju u samom manastiru, zavređuju pažnju u svetu umetnosti.

Obnova manastira
Dolaskom vladike Artemija na stolicu raškoprizrenskih episkopa, počinje zamašna obnova kosovsko–metohijskih manastira i opštežića u njima. Tako se, s blagoslovom njegovog preosveštenstva, devedesetih godina prošlog veka počinju obnavljati i Sveti Arhangeli kod Prizrena. Urađena je potrebna infrastruktura a unutar starih zidova izgrađen je konak za život monaškog bratstva. U konaku je sagrađena kapela posvećena svetom episkopu Nikolaju Žičkom. Prvi monasi se useljavaju 1998. godine, a manastir počinje da dobija značajnu ulogu u duhovnom životu srpskog naroda i stanovništva ovog kraja.
Potpuna obnova je prekinuta ratom na ovim prostorima, koji nije zaobišao ni monaško bratstvo Svetih Arhangela. U junu 1999. godine otet je sabrat manastira, otac Hariton, nakon čega dvanaest monaha, zajedno sa većinom srpskog stanovništva ovog kraja, napušta manastir. Telo oca Haritona pronađeno je bez glave, sredinom dvehiljadite godine, i sahranjeno u Crnoj Rijeci. Po dolasku KFOR–a, bratija se postepeno vraća u manastir, a nemački vojnici oko manastirskog kompleksa stvaraju veću bezbednosnu zonu.
Život manastira u potpunom okruženju sastoji se od svakodnevnih bogosluženja i manastirskih poslušanja. Duborezačka radionica za sitni duborez, koji je vrlo redak, poznata je i van granica zemlje. Radi krojačka radionica, a monasi se osposobljavaju za rad na računarima. Danas je manastir postao duhovni centar oko kojeg se sabira preostali pravoslavni narod Prizrena i Sredačke župe, a mlado monaško bratstvo željno života po Bogu svedoči da će Arhangeli dočekati svoju potpunu obnovu.